Mở hướng phát triển cho đất quế Văn Yên

Bấp bênh giá quế Phải mất cả gần một giờ đồng hồ, chiếc xe u oát vốn kinh nghiệm đi đường rừng cố nhích từng bước, để vượt qua con đường bùn đất nhầy lụa để vào tới được xã Hoàng Thắng, một trong những “trung tâm” quế của huyện Văn Yên. Chỉ sau một đêm mưa lớn, ảnh hưởng của cơn bão số 5, con đường năm ki-lô-mét từ dốc Gianh vào tới thôn Quyết Tiến “chốc lở” từng đoạn, những con suối nhỏ cắt ngang đường xối nước chảy khiến những con dốc trơn trượt. Từ lâu rồi, người dân trong xã mới phải chịu trận mưa lớn như thế này. Thi thoảng mới bắt gặp xe ô tô tải hạng nhẹ chở quế từ trong làng ra, chứ xe máy của bà con chở vỏ quế ra thị trấn Mậu A tập kết hàng cũng “chịu chết”. Ngày trước, bà con lại lội qua mấy con suối, băng qua mấy “quăng dao” mới tới điểm tập kết hàng, bây giờ hàng chục đại lý, hàng trăm điểm thu mua vệ tinh tỏa vào các bản, làng thu gom quế vỏ hình ống, quế xô sơ chế. Theo chân anh Trần Huy Khoa lên đồi quế ngay sau nhà mà hương quế nồng nàn thanh khiết bay lan tỏa từ những bó vỏ quế mái hiên như theo chân chúng tôi. Một mùi cay, thơm nồng dễ chịu át đi cái nắng gắt buổi sáng mới xuất hiện sau bão. Anh giữ lại vài cây quế hàng chục năm tuổi trồng xen lẫn với đồi quế mới trồng để lấy hạt giống. Những đồi quế ở Quyết Tiến còn không ít những cây quế như thế này, có cây có đường kính lớn, một vòng tay ôm không xuể… Những đợt giá quế xuống thấp, chỉ 5, 6 nghìn một kg vỏ quế tươi, có người bảo anh chặt quế trồng sắn cao sản cho thu nhập cao hơn, anh gạt đi, dù tiếp quản đồi quế rộng gần năm ha từ gần ba chục năm nay, diện tích không rộng như nhiều hộ khác nhưng đồi quế là “tài sản” quý mà cha mẹ cho vợ chồng anh ngay ra ở riêng. Năm nào anh cũng diện tích quế thu hoạch và nhờ quế, anh cũng sắm sửa được tiện nghi trong nhà, cuộc sống cũng ổn định hơn. Nhìn đồi cây, chỗ trồng dầy, chỗ thưa, tôi thắc mắc, tại sao không trồng cây mới xen vào chỗ cây mới thu hoạch. Vừa dẻo tay khứa nhẹ nhàng bóc tách từng lớp vỏ quế, anh tâm sự: “Tại ngày trước mình chưa biết nên trồng thưa, năm năm mới thu hoạch, giờ nghe cán bộ hướng dẫn, sắp tới mình sẽ trồng đợt mới, dầy đều, ba năm đã cho thu hoạch, như thế sẽ tận dụng diện tích, lại cho năng suất cao hơn”. Ông Doãn Văn Thủy, Phó Chủ tịch UBND huyện Văn Yên cho biết: “Đến nay ở 27 xã, thị trấn của huyện có hơn 16.000 ha quế, đã có trên 50% diện tích đã đến kỳ khai thác trong đó tập trung phần lớn ở tám xã nằm ở hữu ngạn sông Hồng”. Sản phẩm quế của Văn Yên chủ yếu vẫn là sản phẩm thô, sơ chế, mỗi năm cung cấp ra thị trường từ 4.500 đến 5.000 tấn các loại, thu hàng chục tỷ đồng. Với diện tích quế lớn nhất cả nước, quế Văn Yên không chỉ nổi tiếng trong nước mà còn được xuất khẩu sang thị trường như Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ và nhiều nước châu Âu khác. Gắn bó với người Dao từ bao đời nay, cây quế như một phần cuộc sống, là nét văn hóa đặc trưng không chỉ của người Dao mà của bà con các dân tộc ở đây. Cây quế hiện không còn là cây xóa đói giảm nghèo mà là cây chủ lực cho phát triển kinh tế địa phương. Bạt ngàn rừng quế, đồi quế là vậy nhưng những năm trước đây, người dân chỉ thu hoạch vỏ quế và một phần gỗ quế đem bán. Thu hoạch quế ở Văn Yên thường vào hai vụ, tháng 3 và tháng 8 (âm lịch) hằng năm. Tuy nhiên, tình trạng giá cả lúc lên lúc xuống, thậm chí xuống nhiều hơn lên do chịu sự ép giá của tư thương, người trồng quế đành “ngậm ngùi” chịu phần thua thiệt. Có thời điểm, bóc vỏ quế bán cũng không đủ tiền trả công chăm sóc, trong khi đó, cây quế từ lúc dâm bầu đến khi có thể thu hoạch phải mất đến năm năm. Cuối tháng 7 này, giá vỏ quế thu hoạch từ vụ vừa rồi dao động từ 7-10 nghìn đồng/kg. Thị trường quế cũng không trở nên sôi động hơn là mấy. Ít ra so với thời gian từng “đóng băng”, thì nay thị trường quế tại Văn Yên như hiện nay đã có vẻ khả quan hơn. Thu nhập từ… lá và cành quế
Những đồi quế như thế này bạt ngàn ở Văn Yên. Tại các đồi quế ở Văn Yên, cũng có những lò quy mô nhỏ chưng cất tinh dầu quế, nhưng theo một nghiên cứu mới nhất, tinh dầu được chưng cất từ cành, lá quế bằng phương pháp thủ công tại các hộ gia đình cho hàm lượng Andehyt Cinnamic thấp đạt 70%, đạt tỷ lệ thu hồi thấp đạt 0,4%. Lượng lá và cành cũng chỉ là một phần nhỏ trong nguồn nguyên liệu lá và cành quế sau thu hoạch ở đây. Nguyên liệu còn lại, một phần làm chất đốt cho gia đình, một phần bà con đốt cành và lá quế thừa ngay dưới chân đồi hay dưới gốc cây vừa thu hoạch. Nhiều đợt cháy rừng xảy ra trên địa bàn huyện đã là lời cảnh báo cho những thói quen nguy hiểm trên các đồi quế. Để tạo được nguồn thu nhập cho người trồng quế, một nhà máy sản xuất tinh dầu quế từ nguồn lá và cành quế đã được công ty Đạt Thành đầu tư xây dựng và đi vào sản xuất từ hai năm nay. Mạnh dạn chuyển dây chuyền chế biến tinh dầu quế dự định xây dựng ở Quảng Ngãi về vùng quế Văn Yên này, ông Nguyễn Bá Thể, Giám đốc công ty Đạt Thành chia sẻ: “Với công nghệ nước ngoài, chúng tôi chiết xuất từ nguồn nguyên liệu là cành, ngọn, lá quế tận thu khi chặt tỉa thưa và khi hạ cây bóc vỏ, thu mua của bà con, những thứ mà trước đây bị loại bỏ. Đây là nguồn tăng thu nhập cho cả người dân”. Nhà máy được xây dựng trên diện tích 42.000 m2 thuộc Khu công nghiệp Bắc Văn Yên, trong đó riêng kinh phí thiết bị, máy móc và lắp đặt là gần chục tỷ. Ngay từ tháng đầu hoạt động, nhà máy thu mua 3.600 tấn lá và cành quế bỏ đi của các đồi quế. Đến nay, trung bình hai vụ, nhà máy thu mua được 8000 tấn lá và cành quế. Nguyên liệu bền vững này đưa nhà máy với công suất ban đầu 200 tấn sản phẩm tinh dầu quế/năm để phục vụ xuất khẩu. Để tạo lượng dầu thì sau khi thu mua, lá và cành quế được đưa vào kho ủ, tùy từng loại có thời gian thích hợp, thường khoảng một tháng. Lá và cành quế sau khi được băm nhỏ bằng máy được đưa vào hệ thống bốn nồi hơi lớn, được điều khiển bằng máy để chiết xuất thành tinh dầu. Chàng trai Trần Văn Tuân, một trong những công nhân kỹ thuật điện “lành nghề” ở đây chia sẻ, việc theo dõi nhiệt độ, điều chỉnh kiểm soát vận hành máy an toàn là yếu tố quyết định cho “mẻ” tinh dầu có chất lượng. Trung bình một chiếc nồi chứa một tấn lá và cành có thể chiết xuất trong vòng hai tiếng. Một ngày nhà máy có thể cho ra 24 nồi chiết xuất tinh dầu. Đáng chú ý là toàn bộ nguyên liệu sau khi đã chiết xuất lại được “tái tạo” dùng làm nhiên liệu đốt cho nhà máy. Hiện tại, giá mua nguyên liệu cho bà con của nhà máy ổn định với giá gần 1.000 đồng/kg cành, lá quế, mở ra triển vọng lớn cho vùng quế hơn 16.000 ha của Văn Yên và hàng chục nghìn ha quế của các huyện lân cận. Sự ra đời của nhà máy tạo việc làm cho gần 100 lao động địa phương và hàng trăm lao động khác trong những dịp thời vụ. Gia đình bà Bản Thị Nhâm, dân tộc Dao, thôn Khe Dứa, xã Văn Sơn trồng gần 10ha quế, vụ quế năm ngoái gia đình bóc tỉa thu 60 triệu đồng. Bà cho biết, có chủ hàng trả quế tươi nhà tôi chỉ có khoảng 5.000 đồng/kg, nên vụ này nhà tôi không thu hoạch đợi vụ sau. Bởi nếu cây càng để lâu mới bóc vỏ thì vỏ càng dầy, càng được giá. Bộc bạch những thăng trầm của người gắn bó với cây quế, bà nói, vẻ vẫn còn “mặn mà” với trồng quế, “nghề” truyền thống quê hương. Từng có ý định giảm diện tích trồng quế, thế mà giờ đây bà không những không giảm diện tích trồng quế mà còn nhân giống để trồng thêm diện tích trong vườn đồi gia đình. Chỉ với số lượng lá và cành quế của vụ trước, khi bà còn đang loay hoay chưa biết cách nào để bỏ đi cho đỡ rác đồi thì cũng được nhà máy chế biến tinh dầu mua tận đồi với giá cả triệu bạc. Trong khi đó, nếu còn để đó, những đống lá này tạo cơ hội cho sâu phát triển, bò lên làm hại cây quế. Bà nhẩm tính, thật là lợi cả đôi đường, chính lá và cành lại “gánh” đỡ cho tiền bán vỏ quế của mình. Giám đốc nhà máy Nguyễn Bá Thể cho biết, năm 2008, nhà máy thu mua được lá và cành quế được 8 tỷ đồng, dự kiến trong năm nay sẽ thu mua khoảng 10 tỷ. Tuy nhiên, bà con ở các khu vực trồng nhiều quế nhất lại là những xã ở xa trung tâm huyện, việc vận chuyển nguyên liệu đến nhà máy sẽ khó khăn. Nhà máy đang xây dựng cơ sở chế biến tinh dầu thứ hai rộng 30.000 m2 nằm trên địa bàn xã Hoàng Thắng để có thể tiếp cận nguồn nguyên liệu dễ dàng và nhanh nhất. Vấn đề là con đường giao thông dài 5 km dẫn tới cơ sở này tại xã Quyết Tiến trị giá hơn một tỷ đồng mà nhà máy tự bỏ tiền làm phải sớm được hoàn thành. Ngay cạnh nhà máy chế biến tinh dầu quế, nhà máy sản xuất chế biến gỗ ván từ thân cây quế dự kiến cuối tháng 10 năm nay cũng sẽ đưa vào hoạt động. Trên đất quế Văn Yên hôm nay, một cây quế từ vỏ, thân, cành, lá qua chế biến đều trở thành hàng hóa, một lợi thế ít cây công nghiệp nào có được. Và khi ấy, người trồng quế đã biết “bắt” cây… ra tiền. Nỗ lực tìm thương hiệu quế Văn Yên

Đưa nguyên liệu vào nồi hơi. Về phát huy tiềm năng cây quế, ông Doãn Văn Thủy, Phó Chủ tịch UBND huyện Văn Yên cho biết kế hoạch của huyện thống nhất hệ thống các doanh nghiệp kinh doanh quế trên địa bàn. Ông khẳng định: “Huyện cũng đã xây dựng chiến lược phát triển thương hiệu quế bằng việc xác lập quyền chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm, tập trung vào các xã vùng cao nhằm bảo tồn nguồn gien có giống tốt”. Cây quế được trồng hầu hết ở các xã trong huyện, song tám xã nằm ở hữu ngạn sông Hồng là Đại Sơn, Viễn Sơn, Tập Hợp, Xuân Tầm, Mỏ Vàng, Châu Quế Hạ, Phong Dụ Hạ và Phong Dụ Thượng ở địa hình cao hơn so với các vùng khác có diện tích trồng quế lớn và có chất lượng tốt nhất của Văn Yên. Khu vực này cũng là nơi bà con dân tộc Dao trồng và phát triển cây quế đầu tiên, cũng là những xã được lựa chọn bước đầu xây dựng chỉ dẫn địa lý cho thương hiệu quế Văn Yên. Theo các nhà khoa học, ngoài lợi ích kinh tế cây quế còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, tăng độ che phủ rừng, giữ nước, chống xói mòn ở các vùng đồi dốc, bảo tồn và phát triển sự đa dạng các nguồn gen quý cây bản địa. Về khí hậu, cụ thể là lượng mưa, độ ẩm chính là lý do khiến quế Văn Yên có lượng tinh dầu cao hơn các vùng trồng quế khác. Nó được sử dụng nhiều nhất trong hai lĩnh vực là thực phẩm và y học cổ truyền. Điều này càng cho thấy việc xây dựng chỉ dẫn địa lý cho quế Văn Yên là một việc làm cần thiết và cấp bách. Dự án “xác lập quyền đối với chỉ dẫn đại lý Văn Yên cho sản phẩm quế” đã xây dựng và thực hiện với sự hỗ trợ của Cục Sở hữu trí tuệ, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa cùng với Sở Khoa học và công nghệ tỉnh Yên Bái. Đến năm 2010, kết quả của dự án được Nhà nước cấp bảo hộ quyền Chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế Văn Yên, là cơ sở để lập dự án “Tổ chức khai thác, hoạt động phát triển giá trị tài sản trí tuệ, nâng cao uy tín của sản phẩm quế Văn Yên trên thị trường trong và ngoài nước”. Hướng tới việc thương hiệu quế Văn Yên, tỉnh Yên Bái cũng có kế hoạch quy hoạch đồng thời áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, nghiên cứu, phát triển cây quế chất lượng cao, nhằm tạo vùng nguyên liệu bền vững. Đề án bảo tồn những cây quế lâu năm, có đường kính 30 cm trở lên, chiều cao 15m ở các xã Đại Sơn, Viễn Sơn, Xuân Tầm, Mỏ Vàng làm nguồn giống và làm tiền đề để phục vụ du lịch sinh thái đã được tính đến. Mô hình kết hợp du lịch sinh thái rừng quế gắn liền với các bản sắc văn hóa của dân tộc Dao như lễ cấp sắc, lễ tết nhảy…sẽ thu hút được khách du lịch đến đất quế, đắm chìm trong không gian tinh khiết của núi rừng, thưởng thức hương thơm nồng nàn của quế, quế mang thương hiệu Văn Yên

Ngày nhập: 25/11/2011